Το Κύπελλο Εθνών Αφρικής η αλλιώς Copa Africa είναι η πιο σημαντική ποδοσφαιρική διοργάνωση στην αφρικανική  ήπειρο  σε επίπεδο εθνικών ομάδων και η παλαιότερη παγκοσμίως. Διοργανώνεται από την  Αφρικανική Συνομοσπονδία Ποδοσφαίρου (CAF), και πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1957,ενώ από το 1968 και μετέπειτα διοργανώνεται  κάθε δύο χρόνια. Οι κάτοχοι τίτλου έχουν την δυνατότητα να συμμετάσχουν στο κύπελλο συνομοσπονδιών μαζί με τις υπόλοιπες πρωταθλήτριες εθνικών ομάδων στις υπόλοιπες ηπείρους.

 

Πως ξεκίνησε και ποια η δομή του

Το 1957 υπήρχαν μόνο τρεις συμμετέχουσες χώρες: Αίγυπτος, Σουδάν και  Αιθιοπία. Η Νότια Αφρική είχε αρχικά προγραμματιστεί να πάρει μέρος, αλλά αποκλείστηκε τελικά, λόγω των πολιτικών του απαρτχάιντ της κυβέρνησης τότε στην εξουσία. Από τότε, το τουρνουά αυξήθηκε σε ποσοστό ομάδων και εγκαθιδρύθηκε επίσης ένα προκριματικό τουρνουά.

Ο αριθμός των συμμετεχόντων ομάδων  στα τελικά ανέρχεται σε 16 από το 1998. Θα πρέπει να τονιστεί ότι 16 ομάδες ήταν να αγωνιστούν και το 1996, αλλά η Νιγηρία αποσύρθηκε κι έγιναν 15. Το ίδιο συνέβη και με την απόσυρση του Τόγκο το 2010. Από τότε, η μορφή της δεν έχει μεταβληθεί , με  δεκαέξι ομάδες σε τέσσερους ομίλους από 4 ομάδες να παίρνουν μέρος και ύστερα με την φάση των νοκ άουτ μέχρι τον δρόμο προς τον τελικό.

Από το 2013, το τουρνουά αποφασίστηκε να γίνεται μονές χρονιές, έτσι ώστε να μην συμπίπτει με το Παγκόσμιο Κύπελλο της FIFA.

Τον Ιούλιο του 2016 εξασφαλίστηκε ένα πακέτο χορηγίας οκτώ χρόνων από την Αφρικανική Συνομοσπονδία Ποδοσφαίρου (CAF)  σε συνεργασία με την Γαλλική πολυεθνική εταιρεία πετρελαίου και φυσικού αερίου Total για την υποστήριξη 10 διοργανώσεων κυπέλλου Αφρικής αρχής γενομένης από αυτό στην Γκαμπόν το οποίο πραγματοποιήθηκε εφέτος.

 

Η ιστορία του και οι δυναστείες με την πάροδο των χρόνων

Δεκαετία 1950-1960: Η προέλευση του Κυπέλλου Εθνών Αφρικής χρονολογείται από τον Ιούνιο του 1956, όταν η  Αφρικανική Συνομοσπονδία Ποδοσφαίρου πρότεινε κατά τη διάρκεια του τρίτου συνεδρίου της FIFA στη Λισαβόνα την διεξαγωγή του.

Υπήρχαν άμεσα σχέδια για ένα ευρωπαϊκό τουρνουά που θα έπαινε το βάπτισμα του πυρός, και τον Φεβρουάριο του 1957, το πρώτο Κύπελλο Εθνών Αφρικής πραγματοποιήθηκε στο Χαρτούμ, στο Σουδάν. Ως εκ τούτου, μόνο δύο αγώνες παίχτηκαν, με την Αίγυπτο να κατακτάει τον τίτλο απέναντι στην Αιθιοπία με χαρακτηριστική ευκολία.  Δύο χρόνια αργότερα, η Αίγυπτος φιλοξένησε τη διοργάνωση στο Κάιρο, με τη συμμετοχή τριών ομάδων με την Αίγυπτο να κάνει το repeat απέναντι στο Σουδάν. Το 1962 στην Αντίς Αμπέμπα, για πρώτη φορά υπήρχε προκριματικός γύρος τεσσάρων ομάδων για την κατάκτησή του. Η Αίγυπτος στον τρίτο σερί τελικό της ιστορίας της στην διοργάνωση ηττήθηκε αυτή την φορά στην παράταση από την Αιθιοπία.

Δεκαετία 1960: Κυριαρχία Γκάνας

Το 1963, η Γκάνα έκανε την πρώτη εμφάνισή της, καθώς φιλοξένησε την εκδήλωση, και κέρδισε τον τίτλο κόντρα στο Σουδάν στον τελικό. Δύο χρόνια αργότερα στην Τυνησία, υπερασπίστηκαν τον τίτλο κόντρα στην διοργανώτρια στον έξτρα χρόνο της παράτασης, ισοφαρίζοντας την Αίγυπτο σε κατακτήσεις.

Το 1965, η Αφρικανική ομοσπονδία εισήγαγε κανόνα  περιορισμού  αριθμού ξένων παικτών σε κάθε ομάδα σε δύο κι εφαρμόστηκε έως το 1982.

Tο 1968 αποφασίστηκε να περάσουν στα τελικά της διοργάνωσης οκτώ από τις 22 ομάδες από τα προκριματικά. To format της τελικής φάσης ήταν 2 όμιλοι 4 ομάδων  με τις δύο πρώτες ομάδες κάθε ομίλου να προβιβάζονται στους ημιτελικούς, ένα σύστημα που παρέμεινε σε χρήση μέχρι το 1992. Η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό κέρδισε τον τίτλο το 1968 νικώντας τη Γκάνα στον τελικό. Από τότε η διοργάνωση διεξαγόταν κάθε 2 χρόνια. Ο επιθετικός της Ακτής Ελεφαντοστού Λορέντ Ποκού το 1968 και το 1970 πέτυχε 6 και 8 γκολ αντίστοιχα και αυτό το ρεκόρ των 14 γκολ συνολικά παρέμεινε μέχρι το 2008.Τέλος το 1970 για πρώτη φορά η διοργάνωση μεταδόθηκε τηλεοπτικά και το Σουδάν επικράτησε της Γκάνας η οποία συμμετείχε για τέταρτη σερί φορά σε τελικό και ηττήθηκε για 2η σερί φορά.

Δεκαετία 1970: Μια δεκαετία πολυφωνίας

Έξι διαφορετικά έθνη κατάφεραν να φτάσουν στο νέκταρ της επιτυχίας. Το Σουδάν το 1970, το Κονγκό το 1972, το Ζαίρ το 1974, το Μαρόκο το 1976, Η Γκάνα το 1978 και η Νιγηρία το 1980. Χαρακτηριστικά εκείνης της 10ετίας ήταν ότι το 1974 ήταν η μοναδική φορά μέχρι σήμερα που διεξήχθησαν διπλό τελικοί για την ανάδειξη του νικητή κι ότι τα 4 γκολ του Ζαίρ συνολικά σε αυτά τα 2 παιχνίδια τα σκόραρε ένας μόνος παίχτης και συγκεκριμένα ο Μουλάμπα Ενταγιέ. Επίσης τρείς μήνες νωρίτερα είχε γίνει η πρώτη υποσαχάρια ομάδα που προκρίνεται στο παγκόσμιο κύπελλο εκείνης της χρονιάς. Εν κατακλείδι το 1978 η Γκάνα έγινε η πρώτη ομάδα που κατακτάει το τρόπαιο 3 φορές.

Δεκαετία 1980: Καμερουνέζικη κυριαρχία

Μπορεί η Νιγηρία να κατάκτησε το πρώτο της τρόπαιο το 1980 όντας ως διοργανώτρια και το 1982 ξανά η Γκάνα, όμως η συγκεκριμένη δεκαετία σημαδεύτηκε από την κυριαρχία και την ανάδειξη του Καμερούν ως μια από τις κυρίαρχες δυνάμεις στην Αφρικανική ήπειρο καταφέρνοντας να φτάσει στο έβερεστ της διοργάνωσης 2 φορές το 1984 και το 1988, σε 3 τελικούς που αγωνίστηκε και μάλιστα σερί. Το 1986 ηττήθηκε από την Αίγυπτο στα πέναλτι.

Δεκαετία 1990: Η επιστροφή της Νότιας Αφρικής

Το 1990, η Νιγηρία έχασε για Τρίτη φορά σε τέσσερις τελικούς στους οποίους συμμετείχε το τρόπαιο από την Αλγερία. Το 1992 ο αριθμός των ομάδων στην τελική φάση αυξήθηκε σε 12 και οι ομάδες χωρίστηκαν σε τέσσερις από 3 ομίλους με τις 2 πρώτες ομάδες να περνάνε στα προημιτελικά. Ο μέσος  της Γκάνας Αμπεντί «Πελέ» Αγιού, ο οποίος σημείωσε τρία γκολ, ψηφίστηκε ο καλύτερος παίκτης του τουρνουά όμως η συμβολή του δεν ήταν αρκετή για να κατακτήσει η ομάδα του το τρόπαιο καθώς ηττήθηκε από την Ακτή του Ελεφαντοστού στην ψυχοφθόρο διαδικασία των πέναλτι με το σπάνιο σκορ για τελικό 11-10. Άξιο αναφοράς είναι οι Ιβοριανοί πέτυχαν ρεκόρ για την διοργάνωση, καθώς και στα 6 ματς που δώσανε στον δρόμο προς τον τελικό  δεν δέχτηκαν ούτε ένα τέρμα.

Δύο χρόνια αργότερα στην Τυνησία η Νιγηρία η οποία προκρίθηκε για πρώτη φορά στην ιστορία της σε παγκόσμιο κύπελλο κέρδισε το τουρνουά, νικώντας τη Ζάμπια, η οποία είχε ακόμα νωπές τις μνήμες της από την αεροπορική καταστροφή ένα χρόνο πριν στην Γκαμπόν. Κορυφαίος σκόρερ της  Νιγηρίας ο Ρασίντ Γιεκινί, με 5 γκολ ενώ το 1992 είχε σκοράρει 4. Επίσης είχε έρθει για ένα χρονικό διάστημα και στον Ολυμπιακό όπου δεν έπιασε.

Η Νότια Αφρική επέστρεψε στην διοργάνωση το 1996 ως διοργανώτρια καθώς κατά την διάρκεια του πολιτικής του Απαρτχάιντ της είχαν απαγορευτεί οι αθλητικές δραστηριότητες, ενώ μετρούσε επίσης και μια αποτυχία να προκριθεί στα τελικά του 1994. Το 1996 παράλληλα ήταν η χρονιά που οι ομάδες αυξήθηκαν σε 16 όπου το συγκεκριμένο φορμάτ παραμένει μέχρι και σήμερα. 4 όμιλοι αποτελούμενοι ο καθένας από 4 ομάδες. Όμως ουσιαστικά οι ομάδες ήταν 15 καθώς η Νιγηρία αποχώρησε για πολιτικούς λόγους. Η Νότια Αφρική στην επιστροφή της στην διοργάνωση δεν θα μπορούσε να ονειρευτεί καλύτερο comeback καθώς κατέκτησε το τρόπαιο κόντρα στην Τυνησία.

Οι Νοτιοαφρικανοί ξανάφτασαν σε τελικό το 2000 όμως στην Μπουρκίνα Φάσο ηττήθηκαν από την Αίγυπτο όπου κατέκτησε το τρόπαιο για Πέμπτη φορά στην ιστορία της.

 

Δεκαετία 2000:  Σφραγίδα Αιγύπτου

Το 2000 για πρώτη φορά φιλοξενήθηκε από κοινού η διοργάνωση με την Γκάνα και την Νιγηρία να αναλαμβάνουν την πρωτοβουλία και την δεύτερη να φτάνει μέχρι τον τελικό και να ηττάται τελικά από το Καμερούν. Το 2002 τα λιοντάρια του Καμερούν κατέκτησαν για 2η σερί φορά το τρόπαιο κόντρα στην Σενεγάλη ξανά στην διαδικασία των πέναλτι που δεν έχει ξαναγίνει ποτέ σε μια ομάδα όπου έκανε το ντεμπούτο της στην διοργάνωση και είχε και την εκπληκτική πορεία της στο μουντιάλ τον Ιούνη εκείνης της χρονιάς. Παράλληλα το Καμερούν έγινε η Τρίτη ομάδα που κατακτάει 2 σερί φορές το τρόπαιο μετά την Αίγυπτο το 1957-1959 και την Γκάνα το 1963-1965.

To 2004 ο τίτλος κατέληξε στην Τυνησία νικώντας το Μαρόκο με 2-1 και το 2006 το τουρνουά φιλοξενείται από την Αίγυπτο όπου η ομάδα των Φαραώ το κατακτά για Πέμπτη φορά στην ιστορία της, ενώ στα άλλα 2 τουρνουά του 2008 και του 2010 το ξανακατακτά, γίνοντας η πρώτη ομάδα που φτάνει στις 3 σερί κατακτήσεις του. Το 2008 είχε ζητηθεί από τις ομάδες και από πολλούς παίχτες τον Ιανουάριο προς τον Γιοζέπ Μπλάτερ την επανεξέταση της διοργάνωσης, καθώς κατά την διάρκεια της ευρωπαικής σεζόν, χάνανε πολλές αναμετρήσεις με τους συλλόγους τους και ήταν ένα πρόβλημα. Ο πρώην πρόεδρος της FIFA πρότεινε να πραγματοποιηθεί το καλοκαίρι η διοργάνωση, είτε Ιούνιο είτε Ιούλιο, όμως αν γινόταν πράξη η θέλησή του, πολλές χώρες της Κεντρικής και Δυτικής Αφρικής από αυτήν εξαιτίας της διάρκεια της υγρής περιόδους τους.

 

Δεκαετία 2010: Ρεκόρ Αιγύπτου

Το 2010 η Αίγυπτος κατέκτησε το τρόπαιο για 3η σερί φορά, όπως αναφέραμε και παραπάνω στα γήπεδα της Ανγκόλας, επικρατώντας  της Γκάνας με 1-0. Έτσι εκτός από το ρεκόρ των 3 κατακτήσεων έγινε παράλληλα η τέταρτη χώρα που κατακτάει τρόπαιο εθνικών ομάδων στην ήπειρό της 3 σερί φορές μετά την Αργεντινή (Κόπα Άφρικα), Ιράν(Asian cup), και Μεξικό(gold cup). Θα πρέπει να σημειωθεί ότι έκανε ρεκόρ 19 σερί αγώνων χωρίς ήττα, με τελευταία ήττα αυτή από την νικήτρια και διοργανώτρια Τυνησία το 2004, και σερί 9 συνεχόμενων νικών.

Τον Μάιο του 2010, ανακοινώθηκε ότι το τουρνουά θα μετακινηθεί σε μονά έτη από το 2013. Αυτό σήμαινε ότι το τουρνουά δεν θα ήταν την ίδια χρονιά μαζί με το Παγκόσμιο Κύπελλο μετά το 2013. Έτσι διεξήχθησαν 2 τουρνουά σε 12 μήνες. Τον Ιανουάριο του 2012 (από κοινού η Γκαμπόν και η Ισημερινή Γουϊνέα) και τον Ιανουάριο του 2013 (που φιλοξενήθηκε από τη Νότια Αφρική).

Η αλλαγή επίσης του κυπέλλου συνομοσπονδιών από την FIFA από 2 να διεξάγεται κάθε 4 χρόνια και η αλλαγή του Κυπέλλου Εθνών Αφρικής από ζυγά σε μονά έτη, έκανε μερικές αφρικανικές χώρες νικήτριες στερούνται να μην συμμετέχουν σε αυτό, όπως η Αίγυπτος(2010), η Ζάμπια(2012), και η Ακτή  του Ελεφαντοστού (2015), αντίστοιχα.

Τον Ιανουάριο του 2011 το Μαρόκο κατάφερε να κερδίσει τον διαγωνισμό διεκδίκησης της διοργάνωσης του 2015 και η Λιβύη του 2013, Όμως επειδή ξέσπασε ο εμφύλιος πόλεμος στην χώρα η Λιβύη με την Νότια Αφρική διαπραγματευτήκανε για το ποιος θα πάρει την διοργάνωση και τελικά την πήρε η δεύτερη, ενώ η πρώτη ανέλαβε την διοργάνωση του 2017.

Το 2012 κατέκτησε το τρόπαιο η Ζάμπια νικώντας στα πέναλτι την Ακτή Ελεφαντοστού και είχε ιδιαίτερη σημασία καθώς ο αγώνας διεξήχθη στην Γκαμπόν μόλις μερικά μέτρα μακριά από την αεροπορική καταστροφή που είχε η ομάδα της συγκεκριμένης χώρας το 1993. Την επόμενη χρονιά η Νιγηρία κατέκτησε το τρόπαιο κόντρα στην Μπουρκίνα Φάσο.

Το 2014 έκανε την έξαρσή του ο ιός Έμπολα στην Αφρικανική ήπειρο και συγκεκριμένα στην Λιβερία όπου το γήπεδο Αντουινέττε Τούμπμαν είχε γίνει μονάδα επεξεργασίας του ιού και έτσι η κυβέρνηση του κράτους διέκοψε κάθε ποδοσφαιρική δραστηριότητα στην 24 του Ιούλη.

Το 2015 το τουρνουά ήταν να πραγματοποιηθεί στο Μαρόκο, όπου φοβούμενο και αυτό από την έξαρση του ιού αποσύρθηκε από το να φιλοξενήσει την διοργάνωση και έτσι πραγματοποιήθηκε το τουρνουά στην Ισημερινή Γουινέα όπου το κατέκτησε η Ακτή Ελεφαντοστού.

Τέλος το 2017 στην Γκαμπόν σε καθεστώς απόλυτης αναταραχής ελέω και του κακού κλίματος που υπήρχε πολιτικά, το Καμερούν νίκησε την Αίγυπτο με 2-1 στην επέτειο 70 χρόνων της διοργάνωσης.

 

Το τρόπαιο

Καθ όλη την ιστορία του κυπέλλου εθνών έχουν απονεμηθεί τρία τρόπαια διαφορετικά στους νικητές. Το αρχικό τρόπαιο από ασήμι σχεδιάστηκε από τον Αμπντελαζίζ Αμπντάλα Σάλεμ, το όνομά του  πρώτου πρόεδρο της CAF. Το συγκεκριμένο τρόπο δινόταν στους νικητές της διοργάνωσης μέχρι το 1978.

Από το 1980 μέχρι και το 2000 το δεύτερο τρόπαιο  ονομάστηκε «Τρόπαιο της Αφρικανικής Ενότητας».Δόθηκε από το Ανώτατο Συμβούλιο Αθλητισμού στην Αφρική στο ΚΠΑ πριν από την διοργάνωση του 1980 και ήταν ένα κυλινδρικό κομμάτι με τους Ολυμπιακούς δακτυλίους μαζί με την Αφρικανική ήπειρο χαραγμένη πάνω του. Είχε τετραγωνική βάση και σχηματοποιημένες τριγωνικές λαβές.

Το 2001 το τρίτο τρόπαιο που αποκαλύφτηκε  ήταν ένα επίχρυσο κύπελλο σχεδιασμένο και κατασκευασμένο στην Ιταλία. Σε αντίθεση με προηγούμενους νικητές οι οποίοι θα έπαιρναν το τρόπαιο μαζί τους, στην Αίγυπτο παρουσιάστηκε ειδικό πλήρους μεγέθος αντίγραφο που πήραν για να κρατήσουν. Αυτοί που το κατακτούσαν για πρώτη και δεύτερη φορά στην ιστορία τους συνήθως τους δίνανε μικρότερο μεγέθους αντίγραφο για την συλλογή τους.

 

Οι κατακτήσεις

Η Αίγυπτος είναι η πιο επιτυχημένη χώρα στην ιστορία της διοργάνωσης, κερδίζοντας το τουρνουά  επτά φορές (ακόμη και όταν η Αίγυπτος ήταν γνωστή ως Ηνωμένη Αραβική Δημοκρατία από το 1958 έως το 1961).

Ακολουθεί το Καμερούν με 5, Η Γκάνα με 4, η Νιγηρία με 3, Ακτή Ελεφαντοστουύ και Λαική δημοκρατία του Κονγκό με 2, στο ένα το 1974 ως Ζαίρ, και από 1 κατάκτηση διαθέτουν η Ζάμπια, η Τυνησία, η Αλγερία, το Μαρόκο, η Αιθιοπία, το Σουδάν, Η Νότιος Αφρική και το Κονγκό.

 

Οι νικητές:

 

1957:Αίγυπτος

1959:Αίγυπτος

1962: Αιθιοπία

1963 Γκάνα

1965  Γκάνα

1968 Λαική δημοκρατία Κονγκό

1970 Σουδάν

1972 Κόνγκο

1974 Ζαίρ

1976 Μαρόκο

1978 Γκάνα

1980 Νιγηρία

1982 Γκάνα

1984 Καμερούν

1986 Αίγυπτος

1988 Καμερούν

1990 Αλγερία

1992 Ακτή ελεφαντοστού

1994 Νιγηρία

1996 Νότιος Αφρική

1998 Αίγυπτος

2000 Καμερούν

2002 Καμερούν

2004 Τυνησία

2006 Αίγυπτος

2008 Αίγυπτος

2010:Αίγυπτος

2012 Ζάμπια

2013 Νιγηρία

2015 Ακτή Ελεφαντοστού

2017 Καμερούν

 

Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Μανδρέκας